Türkçe Dersi Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme Yolları

İletişim kurabilmek, duygu ve düşüncelerimizi eksiksiz ve etkileyici bir biçimde anlatabilmek için anlatım biçimleri ile düşünceyi geliştirme yollarından yararlanırız. Anlatım biçimleri, bir yazarın olayları veya fikirleri aktarırken kullandığı temel yöntemleri kapsarken; düşünceyi geliştirme yolları ise bu anlatımı daha anlaşılır kılmak, okuyucuyu etkilemek ve ilgisini çekmek amacıyla kullanılan yardımcı tekniklerdir. Bu ders notu; bilgi vermeyi amaçlayan açıklamadan olay akışını sunan öykülemeye, zihinde resim çizen betimlemeden bir görüşü savunan tartışmaya kadar dört temel anlatım tekniğini ele almaktadır. Ayrıca, bu tekniklerin içine yerleştirilerek anlatımı somutlaştıran tanımlama, örnekleme, benzetme, karşılaştırma, tanık gösterme ve sayısal verilerden yararlanma gibi yöntemler örneklerle açıklanmaktadır.

ANLATIM BİÇİMLERİ (TEKNİKLERİ)

Yazarın duygu, düşünce veya olayları aktarırken izlediği temel yöntemlerdir.

1. Açıklayıcı Anlatım (Açıklama)

• Amaç: Okuyucuya bilgi vermek ve ona bir şeyler öğretmektir.
• Dil: Anlaşılır, açık ve sadedir; kelimeler genellikle gerçek anlamıyla kullanılır.
• Özellik: Yazar duygularına yer vermez, nesnel bir anlatım hakimdir.
• Örnek: Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun eserlerinde başlangıçta kişisel, sonradan toplumsal konulara yöneldiğini anlatan bilgilendirici metinler bu türe örnektir.

2. Öyküleyici Anlatım (Öyküleme)

• Tanım: Tasarlanmış veya yaşanmış bir olayın kişi, zaman ve mekan unsurlarına bağlı kalarak aktarılmasıdır.
• Hareketlilik: Zaman akış halindedir ve olaylar bu akış içinde verilir (film şeridi gibi).
• Örnek: Bir kişinin derse geç kalması, taksiye binmesi ve kaza yapması gibi olaylar dizisinin anlatımı öykülemedir.

3. Betimleyici Anlatım (Tasvir Etme)

• Tanım: Varlıkların ayırt edici özellikleriyle okuyucunun zihninde resim çizer gibi anlatılmasıdır.
• Özellik: Gözlem esastır; varlıklar donmuş bir fotoğraf karesi gibi anlatılır.
• Örnek: Yeşil, iğne yapraklı dallardan örülü bir çatı, güneş ışığının süzülemediği sık dallar ve ormana uzanan toprak yolun tasviri bu türe girer.

4. Tartışmacı Anlatım (Tartışma)

• Amaç: Okuyucunun fikrini değiştirmek, kendi doğrularına inandırmak veya yanlış bir düşünceyi çürütmektir.
• Üslup: Yazar sanki karşısında biri varmış gibi konuşma havasında yazar.
• Örnek: “Bazı bilim insanlarının anlaşılmaz bir Türkçe ile yazmalarının mazeret kabul edilemeyeceği” üzerine kurulan, karşı fikri eleştiren yazılar tartışmacı anlatımdır.

DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME YOLLARI

Anlatılanları daha anlaşılır kılmak, okuyucuyu etkilemek ve ilgiyi çekmek için kullanılan yardımcı yöntemlerdir.

1. Tanımlama: Bir kavramın “Bu nedir?” sorusuna cevap verecek şekilde açıklanmasıdır. (Örn: “Destan nedir?” sorusuna verilen cevap).
2. Örnekleme: Soyut bir düşünceyi somutlaştırarak daha anlaşılır kılmak için konuyla ilgili örnekler verilmesidir. (Örn: Turizmle kalkınan ülkelere İspanya’nın örnek verilmesi).
3. Benzetme: Bir kavramın, başka bir kavramın özellikleriyle anlatılmasıdır. (Örn: Birikimsiz yazarlığın “saman alevi”ne benzetilmesi).
4. Karşılaştırma: Birden fazla varlık veya kavram arasındaki benzerlik ve farklılıkların ortaya konmasıdır. (Örn: Konuşma ile yazmanın kalıcılık yönünden kıyaslanması).
5. Tanık Gösterme: Savunulan düşünceyi desteklemek için alanında tanınmış bir kişinin sözüne yer verilmesidir. (Örn: Gökyüzü hakimiyeti konusunda Atatürk’ün “İstikbal göklerdedir.” sözünün paylaşılması).
6. Sayısal Verilerden Yararlanma: Düşünceyi kanıtlamak için istatistiksel bilgiler, anketler veya grafikler kullanılmasıdır. (Örn: Ormanların toz emme kapasitesinin ton bazında rakamlarla ifade edilmesi).