Türkçe dersinin ve sınavların en temel konularından biri olan Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme Yolları, sadece bir metnin nasıl yazıldığını değil, aynı zamanda okuduğumuz bir metni nasıl doğru analiz etmemiz gerektiğini de bize öğretir. Bir yazarın duygu ve düşüncelerini aktarırken seçtiği ana yöntemler “anlatım biçimlerini” oluştururken; bu düşünceleri daha inandırıcı, görünür ve etkileyici kılmak için başvurduğu teknikler ise “düşünceyi geliştirme yolları” olarak adlandırılır.
Anlatım Biçimi mi, Düşünceyi Geliştirme Yolu mu?
Öncelikle sorularda kafa karışıklığını önlemek için şu ayrımı bilmelisin:
- Anlatım Biçimleri: Soruda “Hangisi ağır basmaktadır?” deniliyorsa; açıklama, öyküleme, betimleme veya tartışma aranır.
- Düşünceyi Geliştirme Yolları: Soruda “Hangisinden yararlanılmıştır?” veya “Hangisine başvurulmuştur?” deniliyorsa; aşağıdaki yöntemler aranır.
DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME YOLLARI
- Tanımlama
- Mantık: “Bu nedir?” sorusuna net bir cevap veren cümlelerdir.
- Önemli Not: “Sanatçı toplumu yansıtmalıdır.” bir tanımlama değildir çünkü “Sanatçı nedir?” sorusuna cevap vermez. “Sanatçı, halka güzel şeyler üreten insandır.” cümlesi ise bir tanımlamadır.
- Karşılaştırma
- Mantık: İki varlık, kavram veya durumun benzerlik ya da farklılık yönünden kıyaslanmasıdır.
- İpucu Kelimeler: Cümle içerisinde “en, daha, kadar, ise, öte yandan” gibi sözcükler geçiyorsa orada karşılaştırma vardır.
- Örneklendirme
- Mantık: Anlatılan soyut düşüncenin somut örneklerle pekiştirilmesidir.
- Sınav Taktiği: ÖSYM’nin “Hangisi yoktur?” tarzındaki sorularında, seçeneklerde “örneklendirme” varsa cevap genellikle odur. Paragraf çok uzun olsa bile her zaman örnek içermeyebilir, buna dikkat edilmelidir.
- Tanık Gösterme
- Mantık: Yazarın kendi görüşünü desteklemek için o alanda uzman, ünlü bir kişinin görüşüne yer vermesidir.
- Özellik: Genellikle tanınmış kişinin sözü tırnak içinde aynen aktarılır (Örn: Nurullah Ataç’ın deneme üzerine bir sözünün kullanılması gibi).
- Sayısal Verilerden Yararlanma
- Mantık: Düşünceyi kanıtlamak için istatistiksel bilgiler, anket sonuçları, oranlar veya rakamlar kullanılmasıdır.
- Örnek: “Öğrencilerin yarısı”, “yüzde 50”, “32 ton” gibi ifadeler bu kategoriye girer.
- Benzetme
- Mantık: Konuyu daha somut ve anlaşılır kılmak için aralarında ilgi bulunan iki varlıktan zayıf olanı güçlü olana benzetmektir.
- Duyulardan Yararlanma
- Mantık: Beş duyu organına (görme, işitme, koklama, tat alma, dokunma) hitap eden ayrıntılara yer verilmesidir.
- Gizli Tuzak (Dokunma Duyusu): Sadece “sert, yumuşak” gibi ifadeler değil, iklim ve sıcaklık bildiren ifadeler de (sıcak bir bahar sabahı, rüzgarın esintisi vb.) dokunma duyusu kapsamında değerlendirilir.
