Sesin Sürati
Ses, maddesel bir ortamda yayılır. Sesin yayılması, maddenin içindeki taneciklerin birbirine çarpması sayesinde gerçekleşir. Bu tanecikler birbirine ne kadar yakınsa, ses o kadar süratli yayılır.
- Katı maddelerde ses en süratli yayılır. Çünkü tanecikler birbirine çok yakındır.
- Sıvılarda sesin yayılma sürati katılara göre daha azdır.
- Gaz maddelerde ses en yavaş yayılır. Tanecikler birbirinden çok uzakta olduğu için.
- Boşlukta ise tanecik bulunmadığı için ses yayılmaz.
Sesin sürati, ışığın süratinden çok daha azdır. Bu nedenle şimşek çaktığında önce ışığı görürüz, sonra sesi duyarız. Havanın sıcaklığı 20 °C iken sesin havada yayılma hızı yaklaşık 344 m/s iken, ışığın yayılma hızı yaklaşık 300.000 km/s’dir. Yani, ses bir saniyede 344 metre yol alırken, ışık bir saniyede dünyanın etrafını yaklaşık 7.5 kez dolaşabilir.
Televizyonun sesini açtığımızda sesin yayılma hızı değişmez. Sadece ses dalgalarının enerjisi artar.
Sesin sürati aşılabilir. Jet uçakları sesin süratini aşabilen araçlardır. Sesten hızlı giden araçların hızına süpersonik hız denir. Ses hızı aşılırken “süpersonik patlama” olarak bilinen yüksek bir ses ve jet uçağın etrafında bulutsu bir görünüm meydana gelir. Ses hızı aşılırken oluşan yüksek basınçlı havaya ise ses duvarı denir.
Ses Sürati Hesaplamaları:
Sesin yayılma sürati (hız), alınan yol ve zaman arasındaki ilişkiyle hesaplanır.
- Alınan yol sorulduğunda: Yol = Sürat x Zaman
- Zaman sorulduğunda: Zaman = Yol / Sürat
Örnek: Ahmet yıldırım düştükten 8 saniye sonra sesi duymuştur. Buna göre yıldırımın düştüğü yer kaç metre uzaklıktadır? (Sesin havadaki sürati 340 m/s’dir.)
Yol = Sürat x Zaman Yol = 340 m/s x 8 s = 2720 metre
Not: Sesin yankısını hissedebilmemiz için sesin kaynağı ile engel arasında en az 17 metre mesafe olmalıdır.
Sesin Yayılma Sürati Nelere Bağlıdır?
Ses her maddesel ortamda aynı süratte yayılmaz. Sesin yayılma sürati; maddenin fiziksel haline, ortamın yoğunluğuna ve sıcaklığa bağlı olarak değişir.
|
Madde |
Sıcaklık (°C) | Sesin Sürati (m/s) |
| Karbondioksit | 20 | 277 |
| Hava | 20 | 344 |
| Alkol | 20 | 1213 |
| Su | 20 | 1463 |
| Demir | 20 | 3560 |
| Bakır | 20 | 5130 |
|
Madde |
Sıcaklık (°C) | Sesin Sürati (m/s) |
| Hava | 0 | 332 |
| Hava | 20 | 334 |
| Hava | 100 | 386 |
| Su | 0 | 1432 |
| Su | 20 | 1463 |
| Su | 100 | 2100 |
| Demir | 0 | 5000 |
| Demir | 20 | 5130 |
| Demir | 100 | 5300 |
Fen liseleri taban puanları ve yüzdelik dilimleri için sayfamızı takip ediniz.
Ortamın Yoğunluğu: Ses, yoğunluğu fazla olan cisimlerde daha hızlı yayılır. Katı maddelerde tanecikler arasındaki mesafe daha az olduğu için sesin yayılma hızı artar. Gaz maddelerde tanecikler arasındaki mesafe arttığı için ses daha yavaş iletilir. Katı ——–> En Hızlı Gaz ———-> En Yavaş
Ortamın Sıcaklığı: Sesin yayılma hızı sıcaklığa da bağlıdır. Ortamın sıcaklığı arttıkça sesin yayılma hızı da artar. Ortamın sıcaklığı arttığında taneciklerin hareket enerjileri de artar. Tanecikler daha hızlı hareket ettiğinden, ses daha hızlı yayılır. Soğuk Hava ——-> Yavaş Sıcak Hava ———> Hızlı
Ses Bir Enerjidir
Ses bir enerjidir. Ses enerjisi, hareket (mekanik) ve ısı enerjisine dönüşebilir. Ses kaynağından uzaklaştıkça sesin enerjisi de azalır. Ses enerjisinin aktarılabilmesi için taneciklerin (atomların) birbirine temas etmesi gerekir.
Sesin enerji olduğunu gösteren olaylar:
- Çok alçaktan uçan bir savaş uçağının ürettiği ses enerjisiyle pencere camlarının kırılması.
- Opera sanatçılarının çıkardıkları tiz ses ile cam bardağı kırabilmesi.
- Hoparlörün yanına yakılan bir mumun ses enerjisiyle titreşmesi.
- Dağlarda çok az bir sesten bile kar kütlelerinin hareket ederek çığ oluşması.
- Böbrek taşının kırılmasında ses enerjisinden yararlanılması (litotripsi).
- Mikrofonda ses enerjisinin elektrik enerjisine dönüşmesi.
- Ses enerjisinin aktarılması sırasında taneciklerin birbirine çarpmasıyla ısı açığa çıkması.
Not: Ses enerjisi; ısı, hareket (mekanik) ve elektrik enerjisine dönüşebilir.