Sesin Yayılması
Titreşen maddeler sesi oluşturur. Oluşan sesler, durgun suya atılan bir taşın oluşturduğu dalgalara benzer şekilde dalgalar halinde yayılır. Ses dalgaları enerji taşır ve bu enerjiyle çevreye yayılırlar. Kulağımızın duyamadığı sesler de mevcuttur (örneğin, ultrasonik veya infrasonik sesler).
Ses boşlukta yayılmaz. Sesin yayılması için mutlaka maddesel bir ortama (katı, sıvı, gaz) ihtiyaç vardır. Ses, en hızlı katılarda, sonra sıvılarda ve en yavaş gazlarda yayılır.
Sesin Katı, Sıvı ve Gazlarda Yayılmasına Örnekler
Ses, tüm maddesel ortamlarda yayılır. Sesin yayılma hızı en fazla katılarda, sonra sıvılarda ve en az gazlarda gerçekleşir.
-
Sesin Katılarda Yayılması
- Duvarlardan Ses Geçişi: Yan dairedeki komşunuzun sesini duymak, sesin katı maddelerden (duvar) yayıldığını gösterir.
- Tren Raylarındaki Sesler: Tren rayına kulağımızı dayadığımızda, yaklaşan trenin sesini havadan daha rahat ve erken duyarız.
- Plastik Bardak Telefon Deneyi: İki plastik bardağın bir iple birbirine bağlanmasıyla yapılan bu deneyde, ağızdan çıkan ses bardağa çarpar, bardaktan ipe iletilen ses diğer bardakta tekrar sese dönüşür. Bu, sesin katı ortamda (ip ve bardak) iletildiğini gösterir.
- Sıraya Vurma: Kulağımızı sıraya dayayıp kalemle vurduğumuzda sesi çok net duymamız, sesin katı ortamda iyi iletildiğini gösterir.
- Matkap Sesi: Üst katta çalışan bir matkabın sesi, duvarlar (katı ortam) aracılığıyla evin her yerinde duyulur.
-
Sesin Sıvılarda Yayılması
- Yunus ve Balinaların Haberleşmesi: Suda yaşayan yunus ve balina gibi canlılar, su içinde çıkardıkları seslerle haberleşirler.
- Su İçinde Taş Sesi: Su içerisinde yüzerken başımızı suya sokup iki taşı birbirine vurduğumuzda, taşların sesini duyabiliriz.
- Gemilerde Sonar Cihazı: Gemilerde kullanılan sonar cihazları, sesin su içindeki yansımasından yararlanılarak deniz tabanını veya nesneleri tespit etmek için kullanılır.
- Denizdeki Motor Sesleri: Deniz içindeki dalgıçlar, suyun üzerinde çalışan motorlu taşıtların sesini su içinde duyabilirler.
-
Sesin Gazlarda Yayılması
Hava ortamında duyduğumuz çeşitli sesler, sesin havada (gaz ortamı) yayıldığını gösterir.
- Konuşmalar: İnsanların konuşmaları ve birbirlerini duymaları, sesin havada yayılmasıyla gerçekleşir.
- Televizyon/Radyo Hoparlör Sesleri: Hoparlörden çıkan sesler önce hoparlördeki diyaframı titreştirir; bu titreşim hava içindeki tanecikleri titreştirir ve oluşan ses dalgaları hava aracılığıyla kulağımıza ulaşır.
- Yıldırım ve Şimşek Olayı: Gökyüzünde oluşan şimşek veya yıldırımın sesi, hava yoluyla her yere yayılır.
- Sokaktaki Gürültü: Sokakta çalışan bir iş makinesinin gürültüsü, hava aracılığıyla evimize kadar ulaşır.
Sesin Ortamlar Arası Yayılması:
Ses, farklı ortamlar arasında da yayılabilir.
- Sokakta bir otomobilin çıkardığı ses, odamıza gelene kadar önce hava ortamında yayılır, cam (katı) ortamdan geçer ve tekrar hava ortamına geçerek kulağımıza ulaşır.
- Su içerisinde birbirine vurduğumuz taşların sesi, önce sıvı ortamında yayılır, sonra gaz (hava) ortamında yayılarak kulağımıza gelir.
Ses Hangi Ortamda Yayılmaz?
Ses, boşlukta yayılmaz. Bu nedenle uzayda meydana gelen patlamaların sesini duyamayız. Havası boşaltılmış ortamlarda (vakum) da ses yine yayılmaz. Örneğin, havası boşaltılmış bir çan fanusunun içindeki zilin sesi duyulmaz.
Farklı Sesler ve Sesin Ortamda Farklı Duyulması
Farklı Cismin Çıkardığı Farklı Sesler
Farklı cisimlerin çıkardıkları sesler de farklı olacaktır. Bu durum, cismin yapıldığı madde, şekli, büyüklüğü ve nasıl titreştiği ile ilgilidir.
- Sınıfta yürüyen öğrencilerin ayakkabılarının farklı sesler çıkarması.
- Bir bardağa demir veya tahta çubukla vurulduğunda farklı seslerin çıkması.
- Davul ve trampetin aynı sopa ile vurulduğunda farklı ses çıkarması, çünkü yapıldıkları maddeler farklıdır.
- Camdan yapılmış farklı büyüklükteki bardaklara aynı kalemle vurulduğunda farklı seslerin çıkması, cisimlerin şekillerinin de çıkan sesleri etkilediğini gösterir.
- Kemanda tellerin kalınlığı, cinsi ve gerginliğinin farklı sesler (notalar) çıkarması.
- Arkadaşlarımızın seslerinin birbirinden farklı olması ve onları seslerinden tanıyabilmemiz.
- Aynı notaları çalan keman ve piyanonun farklı sesler çıkarması, müzik aletlerinin yapısı ve büyüklüklerinin farklı olmasından kaynaklanır.
- Burnumuzu tutarak konuştuğumuzda sesimizin farklı çıkması.
Fen liseleri taban puanları ve yüzdelik dilimleri için sayfamızı takip ediniz.
Aynı Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması
Aynı ses, farklı ortamlarda farklı şekillerde duyulacaktır. Ses kaynağının bulunduğu ortamın veya sesin geçtiği ortamın farklı olması, çıkan veya duyulan seslerin de farklı olmasına neden olur.
- Bir kalemi sıraya vurduğumuzda havadan gelen ses dalgaları ile sıraya kulağımızı dayadığımızda duyulan sesler farklıdır. (Sesin havada ve katıda yayılma farklılıkları)
- Taş parçalarını havada vurduğumuzda çıkan ses ile su içinde vurduğumuzda çıkan ses farklıdır. (Sesin havada ve sıvıda yayılma farklılıkları)
- Tren yoluna kulağımızı dayadığımızda duyulan sesler, havadan gelen seslerden farklı olacaktır.
- Plastik topu beton, tahta veya halı gibi farklı yüzeylerde zıplattığımızda çıkan sesler birbirinden farklı olacaktır. (Yüzeyin yapısının sesi etkilemesi)