Doğada bulunan canlılar ve cansızlar birbirleriyle sürekli etkileşim halindedir. Canlıların yaşamının devamlılığı ise madde döngüleri sayesinde sağlanmaktadır. Bir maddenin doğada bir taraftan tüketilip diğer taraftan üretilmesine madde döngüsü denir. Bu döngülerden su, karbon, oksijen ve azot döngüsü en çok incelenenlerdir.
Madde Döngüleri
Su Döngüsü
Su, canlıların yaşaması için temel bir maddedir. Doğada su katı, sıvı ve gaz halinde bulunur. Suyun yeryüzü ile gökyüzü arasında sürekli dolaşımına su döngüsü denir.
- Bitkiler, hayvanlar ve bu canlıların gerçekleştirdiği fotosentez, terleme, solunum ve boşaltım gibi süreçler su döngüsünde yer alır.
- Dünyadaki su miktarı sabittir; buharlaşma atmosferdeki su miktarını artırırken, yağışlar atmosferdeki suyu azaltır.
- Güneşin ısı enerjisiyle yeryüzündeki sular buharlaşır ve bulutlar oluşur.
- Bulutlarda oluşan yağışlar (kar, yağmur, dolu) tekrar yeryüzüne düşer.
- Suların bir kısmı yeryüzünde, bir kısmı ise yer altındadır.
- Kısaca, yeryüzünden buharlaşan su atmosferde yoğunlaşarak yağış şeklinde yeryüzüne geri döner ve böylece su döngüsü tamamlanır.
Oksijen Döngüsü
Oksijen döngüsü, oksijenin canlı ve cansız varlıklar arasındaki dolaşımıdır.
- Havanın %21’i oksijendir.
- Canlılar solunum için oksijen kullanır ve solunum sonucu karbondioksit (CO₂) açığa çıkar.
- Havadaki oksijen, yanma ve solunum sırasında kullanılır; ortaya çıkan karbondioksit ise fotosentezle tekrar oksijene dönüştürülür.
Karbon Döngüsü
Karbon döngüsü, karbon elementinin canlılar ve çevre arasındaki dolaşımını ifade eder.
- Karbon, canlıların temel elementidir. Karbonhidrat, yağ, protein ve DNA yapısında bulunur.
- Atmosferde %0,03 oranında karbondioksit gazı vardır.
- Bitkiler karbondioksiti fotosentez sırasında kullanır ve karbonu besinlerine katar.
- Bitkilerle beslenen canlılar karbonu vücutlarına alır.
- Solunum sırasında karbonlu bileşikler yakılır ve karbondioksit olarak havaya verilir.
- Fosil yakıtlar (kömür, petrol, doğal gaz) milyonlarca yıl önce yaşamış canlıların karbonlu kalıntılarından oluşur.
- Fosil yakıtların yanması sonucu atmosfere fazla karbondioksit salınır.
- Canlıların ölmesiyle yapılarına katılmış karbon, ayrıştırıcılar tarafından karbondioksite dönüştürülür.
Not: Fosil yakıtların aşırı kullanımı havadaki karbondioksit miktarını artırmaktadır.
Azot Döngüsü
Azot döngüsü, atmosferdeki azotun bileşiklere dönüşerek canlılar tarafından kullanılması ve tekrar atmosfere dönmesini kapsar.
- Havada bol miktarda azot bulunur fakat canlılar azotu doğrudan kullanamaz.
- Yıldırım ve şimşek gibi doğal olaylar ile azot tutucu bakteriler, azotu azotlu bileşiklere dönüştürür.
- Toprağa geçen bu bileşikler bitkiler tarafından alınır.
- Bitkilerdeki azotlu bileşikler besin zinciriyle diğer canlılara geçer.
- Canlıların atıkları ve ölümleri sonucu azotlu bileşikler azot ayrıştırıcı bakterılar tarafından parçalanarak azot gazı şeklinde atmosfere geri döner.
Madde Döngülerinin Yaşam Açısından Önemi
- Maddeler madde döngüsünde tekrar tekrar kullanılır; aksi halde kaynaklar tükenirdi.
- Su döngüsü olmasaydı temiz su bulamazdık, kuraklık artar ve canlı sayısı azalırdı.
- Oksijen döngüsü olmasaydı solunum mümkün olmaz ve canlılar ölürdü. Bu yüzden ağaçları korumalıyız.
- Karbon döngüsü bozulduğunda atmosferde CO₂ artar, bu da sera etkisine ve küresel ısınmaya yol açar.
- Azot döngüsündeki bozulmalar asit yağmurlarına, toprak verimliliğinin düşmesine ve protein üretiminin azalmasına neden olur.
- Madde döngüleri olmazsa atık maddeler çevrede birikir.
- Madde döngülerinin bozulmasında en büyük etken insanlardır ve bundan en çok insanlar etkilenir.
Ozon Tabakası
Ozon tabakası, üç oksijen atomundan oluşan O₃ molekülünden oluşur. Atmosferin 20-30 km yüksekliğinde yoğun olarak bulunur.
- Ozon gazı canlılar için zararlı olmasına rağmen, güneşten gelen zararlı ultraviyole (mor ötesi) ışınlarını engellediği için hayati öneme sahiptir.
- Ozon tabakasının incelmesinin başlıca nedenleri:
- Buzdolabı, klima ve soğutucularda kullanılan CFC (kloroflorokarbon) gazları,
- Yangın söndürücülerde kullanılan Halon bileşikleri,
- Böcek öldürücüler ve dezenfektanlarda kullanılan kimyasallar.
Not: Bu maddelerde bulunan klor gazı, ozon tabakasının yok olmasına sebep olur. Ozon tabakasının incelmesi insanlara ve diğer canlılara zarar verir. Bunun önüne geçmek için sanayi atıklarını azaltmalı ve CFC ile Halon içeren ürünlerin kullanımını sınırlamalıyız.
Sera Etkisi Nedir?
Sanayileşme ve fosil yakıtların aşırı kullanımı sonucu havadaki karbondioksit miktarı artmaktadır. Karbondioksit, yeryüzünden yansıyan ışınları tutar ve bu ışınların atmosfer dışına çıkmasını engeller. Bu durum sera etkisi olarak adlandırılır ve dünyamızın ısınmasına yol açar.
- Sera etkisini kapalı pencereli güneş alan bir otomobil içindeki sıcaklık artışı örneğiyle gözlemleyebiliriz.
- Sera etkisi küresel ısınmaya neden olur.
- Sera etkisini artıran başlıca gazlar: CO₂, N₂O ve CH₄’tür.
- Küresel ısınma iklim değişikliklerine yol açar.
- Bu değişikliklerle buzullar erir, su kaynakları tükenir ve çölleşme artar.
- İklim değişiklikleri tüm canlılar için büyük bir tehdittir.
İklim Değişikliğini Önlemek İçin Alınan Önlemler
- 1997 yılında kabul edilen Kyoto Protokolü ile gelişmiş ülkeler sera gazı salınımını azaltmayı taahhüt etmiştir. Protokol 2005’te yürürlüğe girmiştir.
- 2013’te Türkiye’de İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kurulu kurulmuştur.
- 2015 Paris Anlaşması ile küresel sıcaklık artışının sınırlandırılması hedeflenmektedir.
Ekolojik Ayak İzi
Ekolojik ayak izi, insanların doğa üzerindeki etkilerini ölçmek için geliştirilmiş bir yöntemdir. Bu yöntem, insanların yaşamsal ihtiyaçlarını karşılamak için dünyaya ne kadar yük getirdiğini hesaplar. Örneğin; günlük tüketilen ekmek için ne kadar tarım alanı, kullanılan hava için kaç ağaç gerektiği gibi ihtiyaçlarımızın çevreye verdiği zararı gösterir.
Fen liseleri taban puanları ve yüzdelik dilimleri için sayfamızı takip ediniz.