BASINÇ
Tanım:
Birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvete basınç denir. Basınç üçe ayrılır:
- Katı Basıncı
- Sıvı Basıncı
- Gaz Basıncı
Katıların Basıncı
Basıncı Etkileyen Faktörler:
- Kuvvet (Ağırlık):
Basınç, uygulanan kuvvetle doğru orantılıdır.- Örnek: Bir tuğlanın yere yaptığı basınç az, iki tuğlanın yaptığı basınç daha fazladır.
- Yüzey Alanı:
Basınç, yüzey alanıyla ters orantılıdır.- Örnek: Tuğla dik konulursa basınç daha fazla, yatay konulursa daha az olur.
- Sivri uçlu iğne daha kolay batar; körelmiş iğne zor batar.
- Kum zeminde batmamak için geniş tabanlı ayakkabılar tercih edilir.
Not: Katılar kuvveti aynen iletir ancak basıncı aynen iletmez.
Basınç Formülü:
Basınç = Kuvvet / Alan → Birimi: Pascal (Pa)
1 N / 1 m² = 1 Pa
Basıncı Artıran Örnekler:
- Bıçağın ağzının sivri olması
- Sivri topuklu ayakkabıların kuma gömülmesi
- Krampon ve paten altındaki sivri çiviler
- Kışın araç tekerlerine zincir takılması
- Diş ve tırnakların sivri yapısı
- Tavuk ayaklarının perdesiz olması
Basıncı Azaltan Örnekler:
- Kamyon ve trenlerin teker sayısının fazla olması
- Tank ve kepçelerde palet kullanımı
- Kar ayakkabılarının geniş tabanlı olması
- Fil, deve ve ayı gibi hayvanların geniş ayakları
- Kaz ve ördeklerin perdeli ayakları
- Raptiyenin bastırılan ucunun geniş olması
- Traktörlerin arka tekerlerinin büyük olması
- Çok sayıda çivinin balona batırıldığında balonu patlatmaması
Önemli Not: Bir cismin ağırlığı ve yüzey alanı aynı oranda artarsa zemine yaptığı basınç değişmez.
Sıvıların Basıncı
Özellikler:
- Sıvılar akışkandır.
- Temas ettikleri tüm yüzeylere basınç uygularlar.
- Kabın şekli ve sıvı miktarı basınca etki etmez.
Basınca Etki Eden Faktörler:
- Sıvının Derinliği (h):
Derinlik arttıkça basınç artar.- Örnek: Suyun içinde ne kadar derine inerseniz, basınç o kadar artar.
- Sıvının Yoğunluğu (d):
Yoğunluk arttıkça basınç da artar.- Örnek: Aynı yükseklikteki su ve alkol karşılaştırıldığında, su daha fazla basınç uygular.
Basınç Formülü (Ezber):
P = h × d × g
(Yükseklik × Yoğunluk × Yerçekimi ivmesi)
Pascal Prensibi:
Sıvılar sıkıştırılamaz. Bu yüzden uygulanan basıncı her yöne ve eşit şekilde iletirler. Bu prensip birçok teknolojide kullanılır:
Uygulama Alanları:
- Su cenderesi
- Otomobil fren sistemleri
- Hidrolik kaldırma sistemleri (lift, kepçe, itfaiye merdiveni)
- Su tulumbaları
- Berber koltukları
- Hidrolik direksiyonlar
- İlaçlama pompaları
- Hidrolik presler
- Su deposu, parfüm şişesi, yağdanlıklar
Not: Basınç aynen iletilir ancak kuvvet, uygulandığı yüzeyin alanına göre değişebilir.
Gazların Basıncı
Özellikler:
- Gazlar da sıvılar gibi akışkandır.
- Bulundukları kabın her yerine basınç uygularlar.
- Gazlar, içindeki cisimlere de basınç uygular.
Açık Hava (Atmosfer) Basıncı:
- Atmosfer, Dünya’yı çevreleyen gaz katmanıdır ve ağırlığından dolayı basınç uygular.
- İlk ölçümü yapan bilim insanı: Toriçelli
- Cıva ile yaptığı deneyde deniz seviyesinde ve 0°C’de basınç: 76 cmHg = 1 atm
- Cıva yerine su kullanılsaydı, seviye yaklaşık 10.5 metre olurdu.
- Açık hava basıncı deniz seviyesinden yukarı çıkıldıkça azalır.
Açık Hava Basıncı Deneyleri:
- Su dolu bardağın ağzına kağıt konulup ters çevrildiğinde su dökülmez.
- Magdeburg Yarım Küreleri: İçerisi havasız küreler çok güçlü kuvvetle ayrılabilir.
- Isıtılıp kapatılan teneke kutunun büzülmesi
- Çay bardağının çay tabağını kaldırması
- Haşlanmış yumurtanın cam şişe içine düşmesi
Kapalı Kaplardaki Gaz Basıncı:
- Gaz tanecikleri kabın iç duvarlarına çarparak basınç oluşturur.
- Bu basınç manometre ile ölçülür.
Basıncın Günlük Hayattaki ve Teknolojideki Kullanımı
Katı Basıncı:
- Bıçağın keskin olması
- Geniş tabanlı kar ayakkabısı
- Bilenmiş balta
Sıvı Basıncı:
- Otomobil fren sistemleri
- Hidrolik liftler (vinç, kamyon, itfaiye aracı)
- Bahçe hortumunun ucu sıkıldığında suyun ileri gitmesi
- Şırınga ile sıvı çekmek
Gaz Basıncı:
- Pipetle meyve suyu içmek
- Boya spreyleri
- Emme-basma tulumba
- Yangın, mutfak ve oksijen tüpleri
- Parfüm şişeleri
- Hava yastıkları
- Elektrikli süpürgeler
- Vantuzlar
- Vakumlu poşetler
- Lavabo açıcılar
- Yükseğe çıkıldıkça kulak tıkanıklığı yaşanması
- Zeytinyağ tenekesine ikinci delik açılması
- Çay demlik kapağının açılması
Fen liseleri taban puanları ve yüzdelik dilimleri için sayfamızı takip ediniz.