Kalıtsal özelliklerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını inceleyen bilim dalına kalıtım (genetik) denir.
Kalıtımla İlgili Temel Kavramlar
Gen
Kromozomlar üzerinde yer alan ve kalıtsal özellikleri taşıyan birimlerdir.
Baskın Gen (Dominant Gen)
Özelliğini her durumda gösteren gendir. Büyük harf ile gösterilir. (Örn: A, B, S)
Çekinik Gen (Resesif Gen)
Sadece baskın gen olmadığında etkisini gösterir. Küçük harf ile gösterilir. (Örn: a, b, s)
Alel Gen
Bir bireyde biri anneden, diğeri babadan gelen gen çiftine alel gen denir.
Genotip
Bireyin sahip olduğu genlerin bütününe denir.
Genotip homozigot (saf/arı döl) ya da heterozigot (melez döl) olabilir.
Fenotip
Canlının dış görünüşüdür.
Fenotip, genotipin ve çevrenin etkisiyle oluşur.
Formülü:
Fenotip = Genotip + Çevre
Saf Döl (Homozigot / Arı Döl)
Alel genlerin birbirinin aynı olmasıdır.
Örnek: AA, aa
Melez Döl (Heterozigot)
Alel genlerin birbirinden farklı olmasıdır.
Örnek: Aa
F1 Dölü
- kuşak çaprazlaması sonucu oluşan bireylerdir.
F2 Dölü
F1 bireylerinin kendi aralarında çaprazlanmasıyla oluşan 2. kuşaktır.
Kalıtımda Karakterlerin Aktarımı ve Çaprazlama
Eşeyli üreyen canlılarda karakterlerin nesilden nesile aktarılmasına çaprazlama denir.
Çaprazlama Yöntemleri
- Yöntem – Eşleştirme Yöntemi
Karakterler alt alta ve yan yana yazılarak, aralarındaki tüm olasılıklar çaprazlanır.
- Yöntem – Punnett Kareleri
Anne ve babadan gelen genler bir tabloya yerleştirilerek olası genotipler belirlenir.
Not:
Çaprazlama sonuçları sadece olasılık belirtir.
Örn: %100 = kesin, %0 = imkânsız, %50 = olabilir ya da olmayabilir.
Soru 1:
Saf döl sarı bezelye (AA) ile saf döl yeşil bezelye (aa) çaprazlanırsa:
- Genotip: %100 Melez (Aa)
- Fenotip: %100 Sarı
Not: Farklı özellikteki iki saf döl çaprazlandığında, tüm yavrular baskın özelliği gösteren melez olur.
Soru 2:
Melez sarı bezelye (Aa) ile melez sarı bezelye (Aa) çaprazlanırsa:
- Genotip: %25 AA (saf sarı), %50 Aa (melez sarı), %25 aa (saf yeşil)
- Fenotip: %75 Sarı, %25 Yeşil
Not: Çekinik özellik (yeşil) ancak iki çekinik gen bir araya geldiğinde ortaya çıkar.
Soru 3:
Saf yeşil bezelye (aa) ile melez sarı bezelye (Aa) çaprazlanırsa:
- Genotip: %50 Aa (melez), %50 aa (saf yeşil)
- Fenotip: %50 Sarı, %50 Yeşil
İnsanlarda Kalıtsal Özellikler
- Siyah saç, sarı saça baskındır.
- Kıvırcık saç, düz saça baskındır.
- Siyah ten, beyaz tene baskındır.
- Kahverengi göz, mavi göze baskındır.
- Ayrık kulak memesi, bitişik kulak memesine baskındır.
Gregor Mendel ve Kalıtım
Gregor Mendel
Kalıtım biliminin kurucusudur. Bezelye bitkisi üzerinde yaptığı deneylerle kalıtım ilkelerini ortaya koymuştur.
Bezelyeyi Seçme Nedenleri
- Kolay yetiştirilmesi
- Kısa sürede çok sayıda döl vermesi
- Belirgin karakter çeşitliliğine sahip olması
- Tozlaşmanın kolay kontrol edilebilmesi
- Kapalı çiçek yapısı
- Kendi kendine tozlaşabilmesi
Bezelyedeki Karakterler
- Yuvarlak tohum > Buruşuk tohuma baskındır
- Sarı tohum > Yeşil tohuma baskındır
- Uzun gövde > Kısa gövdeye baskındır
- Mor çiçek > Beyaz çiçeğe baskındır
Cinsiyete Bağlı Kalıtım
İnsanda 46 kromozom bulunur.
Bunların 44’ü vücut, 2’si cinsiyet kromozomudur.
- Kadın: XX
- Erkek: XY
Not: Cinsiyeti belirleyen babadan gelen sperm hücresidir.
- X taşıyorsa → Kız
- Y taşıyorsa → Erkek
Kalıtsal Hastalıklar
- Hemofili
Kanın pıhtılaşmaması.
X kromozomu üzerinde taşınır. Erkeklerde daha sık görülür.
- Orak Hücreli Anemi
Alyuvarlar orak şeklindedir, yeterli oksijen taşıyamaz.
Vücut kromozomlarında çekinik olarak taşınır.
- Renk Körlüğü
Kırmızı ve yeşil renkler ayırt edilemez.
X kromozomu üzerindedir.
- Down Sendromu
Vücut kromozomlarından birinin (21. kromozom) üç adet olmasıyla oluşur.
Kesin nedeni bilinmemektedir.
- Y Kromozomuna Bağlı Hastalıklar
- Balık pulluluk
- Kulak içi kıllanması
Sadece erkeklerde görülür.
Akraba Evliliği
- Kan bağı olan bireyler arasında yapılan evliliklerdir.
- Genetik hastalıkların ortaya çıkma riski artar.
- Aile bireylerinde benzer çekinik genlerin bulunması bu riski yükseltir.
- Melez bireylerde çekinik hastalıklar ortaya çıkabilir.
Fen liseleri taban puanları ve yüzdelik dilimleri için sayfamızı takip ediniz.