Canlıların canlılık özelliğini gösteren en küçük yapı birimine hücre denir.
- Canlıların vücudu hücrelerden oluşur.
- Hücreler canlıdır ve kendi başına yaşam özelliği gösterir.
- Canlıda meydana gelen solunum, boşaltım, büyüme gibi yaşamsal olaylar hücrelerle gerçekleşir.
- Hücreler çıplak gözle görülemez; mikroskop adı verilen araçlarla gözlemlenebilir.
Hücrenin Temel Kısımları
Hücre, dıştan içe doğru üç temel kısımdan meydana gelir: hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek.
A- Hücre Zarı
Hücreyi dış etkilere karşı korur. Esnek bir yapıya sahiptir ve üzerinde geçitler (porlar) bulunur. Porlar aracılığıyla madde alışverişi yapar. Seçici geçirgendir, yani her maddeyi içeri almaz veya dışarı çıkarmaz. Yapısı protein, yağ ve karbonhidrattan oluşur.
Hücre Zarının Özellikleri:
- Hücreye şekil verir.
- Hücreyi dış etkilerden korur.
- Hücrenin madde alışverişini kontrol eder.
- Hücrenin dağılmasını engeller.
- Canlıdır.
Hücre Duvarı
Hücre zarının etrafını saran sert ve dayanıklı bir yapıdır.
- Bitki hücrelerinde bulunur.
- Bakteri ve mantarlarda da bulunmaktadır.
- Hayvan hücrelerinde bulunmaz.
- Hücre zarının etrafını sarar.
- Bitkiye dayanıklılık sağlar.
- Bitkiyi iç ve dış etkilere karşı korur.
- Genellikle selülozdan yapılmıştır.
- Hücre duvarı tam geçirgendir.
- Cansızdır.
B- Sitoplazma
Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran, yumurta akı kıvamında, yarı saydam ve akışkan bir maddedir. Yapısının çok büyük bir kısmı sudur. Yaşamsal olayların (solunum, boşaltım, sindirim, madde sentezi, enerji üretimi, beslenme) çoğu sitoplazmada gerçekleşir. Yaşamsal olayların gerçekleştiği yapılara organel adı verilir. Sitoplazma içerisinde enzimler, hormonlar, mineraller, karbonhidratlar, yağlar ve proteinler de bulunur.
Hücre İçerisinde Bulunan Organeller
- Endoplazmik Retikulum:
- Hücrenin içini ağ gibi saran bir kanal sistemidir.
- Hücre içine maddelerin taşınmasını sağlar (bir ülkedeki karayollarına benzer).
- Bazı maddelerin sentezlenmesinde (üretilmesinde) ve depolanmasında görevlidir.
- Golgi Cisimciği:
- Salgı maddelerinin üretilmesini ve kesecikler halinde paketlenmesini sağlar.
- Tükürük bezi, ter bezi, süt bezi, deri gibi salgı üreten hücrelerde normalden fazla bulunur.
- Çiçekli bitkilerde bal özü salgılanmasını gerçekleştirir.
- Mitokondri:
- Besin ve oksijeni yakarak hücre için gerekli enerjiyi üretir.
- Hücrenin enerji santralleridir.
- Enerji tüketiminin fazla olduğu sinir, kas ve karaciğer hücrelerinde bol miktarda bulunur.
- Lizozom:
- Hücre içindeki maddelerin sindirilmesini sağlar.
- Büyük yapılı besinleri küçük parçalara ayırır.
- Yaşlanmış dokuları, kurbağa larvasının kuyruğunu, mikropları yok eder.
- Hayvan hücrelerinde ve ilkel (gelişmemiş) bitki hücrelerinde bulunur.
- Ribozom:
- Bütün hücrelerde bulunur (virüsler hariç).
- En küçük organeldir.
- Proteinlerin üretimini sağlar.
- Protein üretiminin fazla olduğu genç hücrelerde, karaciğer ve salgı bezlerinde fazla bulunur.
- Sentrozom (Sentriyoller):
- Çiftler halinde bulunur ve iki sentriyolden oluşur.
- Hücre bölünmesinde görevlidir.
- Hayvan hücrelerinde ve gelişmemiş (ilkel) bitki hücrelerinde bulunur.
- Koful:
- Hücrede depo görevi görür. Besin maddeleri, artık maddeler veya atık maddeler bulunabilir.
- Hayvan hücrelerinde küçük, bitki hücrelerinde ise büyük yapılıdır.
- Plastit:
- Sadece bitki hücrelerinde bulunur.
- Kloroplast, kromoplast ve lökoplast çeşitleri vardır.
- a- Kloroplast:
- Yeşil renklidir.
- Fotosentez yaparak besin ve oksijen üretir. Üretilen besin ve oksijeni diğer canlılar kullanır.
- Yalnızca bitkinin yeşil olan yerlerinde bulunur. İçerisinde çok sayıda klorofil vardır.
- b- Kromoplast:
- Bitkilerin sarı, kırmızı ve turuncu renkte olmasını sağlar.
- Bitkilerin kök, çiçek, tohum ve meyve kısımlarında bulunur.
- c- Lökoplast:
- Renksizdir.
- Nişasta, yağ ve protein depolar.
- Bitkinin ışık görmeyen kök, tohum ve yumru kısımlarında bulunur.
C- Çekirdek
Çekirdek, hücrenin ortasında yer alan yönetici kısımdır. Hücrenin yaşamsal faaliyetleri buradan denetlenir ve yönetilir.
- Bakterilerde çekirdek bulunmaz. Bakterilerde kalıtım maddesi (DNA) sitoplazma içinde dağınık olarak bulunur.
Hücre Çekirdeği Hakkında Ek Bilgiler
- Olgunlaşmış alyuvar hücrelerinde çekirdek bulunmaz.
- Çizgili kas hücrelerinde ise birden fazla çekirdek bulunur.
Kromozom
Hücre bölünmesi sırasında DNA’nın kısalıp kalınlaşarak oluşturduğu yapıdır. Her canlının kendine özgü bir kromozom sayısı vardır.
- Kromozom sayısı canlının gelişmişliğini göstermez.
- Kromozom sayısının aynı olması canlıların benzerliğini (akrabalığını) göstermez.
DNA
Hücrenin yönetici molekülü DNA’dır. Yapısı çift iplikli ve sarmal şeklindedir.
Gen
DNA’nın üzerindeki görev birimine gen denir. Canlının göz rengi, ten rengi, cinsiyeti, kan grubu gibi özellikleri genler tarafından belirlenir.
Hücrenin Yapısal Hiyerarşisi (Basitten Karmaşığa): Hücre > Kromozom > DNA > Gen > Nükleotid
Bitki ve Hayvan Hücresi Arasındaki Farklılıklar
- Kloroplast: Bitki hücresinde varken, hayvan hücresinde yoktur.
- Hücre Duvarı: Bitki hücresinde varken, hayvan hücresinde yoktur.
- Sentrozom: Hayvan hücresinde varken, bitki hücresinde yoktur.
- Koful: Bitki hücresinde büyük ve az sayıdayken, hayvan hücresinde küçük ve fazladır.
- Şekil: Bitki hücresi köşelidir, hayvan hücresi yuvarlaktır.
- Lizozom: Gelişmiş bitki hücresinde yokken, ilkel bitki ve hayvan hücrelerinde vardır.
Hücre Bilgisinin Tarihsel Gelişimi
- Zacharias Janssen: İlk mikroskobu buldu.
- Robert Hooke: Hücreyi ilk keşfeden kişidir. Şişe mantarını incelerken gördüğü küçük odacıklara “hücre” (içi boş oda anlamına gelir) adını verdi.
- Anton Van Leeuwenhoek: Mikroskopla havuz suyunu incelerken hareket eden küçük canlıları gördü.
- Brawn: Bitki hücresinin çekirdeğini buldu.
- Purkinje, Schwann ve Mohl: Hücre içindeki canlı yapıya sitoplazma adını verdiler.
- Rudolf Virchow: Hücre teorisine son şeklini vermiştir.
- Siemens: Elektron mikroskobunu buldu.
Hücre Teorisi Nedir?
- Bütün canlılar bir ya da birden fazla hücreden oluşur.
- Hücre, canlının en küçük yapı birimidir.
- Hücreler bölünerek çoğalır.
Hücre Çeşitleri (Çekirdek Varlığına Göre)
- Ökaryot Hücre (Gelişmiş Hücreler): Hücre çekirdeği bulunan canlılardır. Bitki, insan, hayvan, mantar, amip, öglena ve paramesyum bu gruba girer.
- Prokaryot Hücre (İlkel Hücreler): Hücre çekirdeği bulunmayan canlılardır. Bakteriler prokaryottur. Bakterilerde mitokondri, endoplazmik retikulum, golgi cisimciği ve kloroplast gibi organeller yoktur.
Hücreden Organizmaya (Canlılık Basamakları)
Çok hücreli canlılarda hücreler bir arada bulunur. Aynı yapı ve görevdeki hücreler bir araya gelerek dokuyu oluşturur. Dokuların yapı ve görevi aynı değildir; bitkisel ve hayvansal dokular birbirinden farklıdır. Dokular bir araya gelerek organları, organlar bir araya gelerek sistemleri, sistemler de organizma (canlıyı) oluşturur.
Hücreden Organizmaya Basitten Karmaşığa Sıralanışı: Hücre → Doku → Organ → Sistem → Organizma
Fen liseleri taban puanları ve yüzdelik dilimleri için sayfamızı takip ediniz.