Elektriklenme
Elektriklenme, atomdaki elektronların hareketiyle ortaya çıkar. Maddenin yapı taşı olan atom, proton, nötron ve elektronlardan oluşur.
- Protonlar: Pozitif yüklüdür (+) ve atomun çekirdeğinde bulunur. Başka bir atoma geçemezler.
- Nötronlar: Yüksüzdür (nötr) ve elektrik yükü taşımazlar.
- Elektronlar: Negatif yüklüdür (-) ve atomlar arasında hareket ederek bir atomdan diğerine geçebilirler.
Elektriklenme nedir?
Elektrik yüklerinin (elektronların) bir cisimden başka bir cisme geçerek birikmesine elektriklenme denir. Elektriklenme sonucunda cisimler arasında çekme veya itme kuvvetleri oluşur.
Nötr cisim nedir?
Bir atomda proton sayısı ile elektron sayısı eşitse, cisim nötr (yüksüz) olur.
Not: Nötr cisim ile nötron farklı kavramlardır; nötron elektriklenmede rol almaz.
Pozitif yüklü cisim nedir?
Elektron kaybeden cisimler pozitif yüklü olur. Yani + yük sayısı, – yük sayısından fazladır.
Negatif yüklü cisim nedir?
Elektron alan cisimler negatif yüklüdür. Yani – yük sayısı, + yük sayısından fazladır.
Örnekler:
- Yünlü bir kumaşa ebonit (plastik) çubuk sürtüldüğünde, elektron alışverişi olur; ebonit çubuk negatif (-), yünlü kumaş pozitif (+) yükle yüklenir.
- Cam çubuk ipek kumaşa sürtüldüğünde cam çubuk pozitif (+), ipek kumaş negatif (-) yükle yüklenir.
Elektrik yükleri ile yüklü cisimler arasında itme ve çekme kuvvetleri oluşur.
Elektriklenen Cisimler Arasındaki İtme ve Çekme
Aynı yükler birbirini iter.
- ve + yükler birbirini iter, – ve – yükler birbirini iter.
Örnek: Yünlü kumaş ile elektriklenen iki balon yan yana getirildiğinde birbirini iter, çünkü her ikisi de negatif yüklüdür.
Zıt yükler birbirini çeker.
Pozitif (+) ve negatif (-) yükler birbirini çeker.
Örnek: Cam çubuk (+), ebonit çubuk (-) yükle yüklendiğinde birbirini çeker.
Yüklü cisimler nötr cisimleri çeker.
Pozitif ya da negatif yüklü bir cisim, nötr cisimleri kendine çeker.
Örnek: Negatif yüklü plastik cetvel nötr kağıt parçalarını kendine çeker.
Nötr cisimler birbirini etkilemez.
Nötr cisimler arasında itme veya çekme gerçekleşmez.
Elektriklenme Çeşitleri
1.Sürtünme ile Elektriklenme
Bir cisim başka bir cisme sürtündüğünde elektronlar bir cisimden diğerine geçer ve cisimler zıt yükle yüklenir.
Özellikleri:
- Cisimler eşit sayıda ve zıt yükle yüklenir.
- Toplam yük korunur.
- Negatif yükler hareket eder.
- Sürtünen cisimler tekrar temas ederse nötr hale döner.
Not: Metaller sürtünme ile elektriklenmez çünkü iletken oldukları için yük biriktirmezler.
2.Dokunma ile Elektriklenme
Yüklü bir cisim, nötr veya yüklü başka bir iletken cisme dokundurulursa yük alışverişi olur.
Özellikleri:
- Dokunma sonucu yükler eşitlenir ve aynı olur.
- Dokunma ile elektriklenen cisimler birbirini iter.
- Yalnızca elektronlar hareket eder.
- Kazanılan yük kalıcıdır.
- Yükler cisimlerin büyüklüğüne göre paylaşılır.
3.Etki (Tesir) ile Elektriklenme
Yüklü cisim yaklaştırıldığında nötr cisimde yük dengesizliği oluşur, ancak elektron alışverişi olmaz.
Özellikleri:
- Elektron alışverişi olmaz, yükler kalıcı değildir.
- Yüklü cisim uzaklaştırıldığında nötr cisim eski haline döner.
- Cismin uçlarında toplanan + ve – yükler birbirine eşittir.
- Kalıcı elektriklenme için topraklama gerekir.
Şimşek ve Yıldırım
Bulutlar arasındaki sürtünme elektriklenmeye neden olur ve elektrik boşalması sonucu şimşek oluşur. Bulut ile yeryüzü arasındaki elektrik boşalmasına ise yıldırım denir.
Kısaca:
- Yıldırım düşer, şimşek çakar.
Yıldırımın zararlarından korunmak için binaların yüksek yerlerine paratoner (yıldırım tutucu) takılır. Böylece elektrik enerjisi güvenli şekilde toprağa aktarılır.
Elektriklenme Olayının Teknolojide Kullanımı
- Otomobil ve beyaz eşyaların boyanması:
Boyanacak yüzey negatif, boya tanecikleri pozitif yüklüdür. Pozitif tanecikler birbirini iter ve yüzeye eşit dağılır. - Fabrika bacalarındaki filtreler:
Bacadan çıkan toz parçaları elektriklenerek tutulur, havaya karışmaları engellenir. - Fotokopi makineleri:
Pozitif yüklü kağıda negatif yüklü toner tozları yapışır ve fotokopi oluşur. - Parmak izi alma:
Parmak izi elektriklenme özelliği sayesinde, üzerine uygulanan toz izlerin görünmesini sağlar.
Günlük Hayatta Elektriklenme
- Kazağımızı çıkarırken veya saçımızı tararken elektriklenme olur; karanlıkta kıvılcımlar görülebilir.
- Araçlara binerken veya metal eşyalara dokunurken elektrik çarpması yaşanabilir.
- Kaydıraktan kayan çocuklar sürtünmeden dolayı elektriklenir.
- Elektronik tamirciler cihazları elektrostatik bileklikle korur.
- LPG istasyonlarında elektriklenmeyi önlemek için topraklama yapılır.
- Antistatik ayakkabılar elektriklenmeyi engeller.
- Plazma küresinde elektriklenme sonucu kıvılcımlar oluşur.
- Plastik tarak saçları elektriklendirerek çeker.
- Temiz saçlar elektriklenerek kabarır.
- Televizyon ekranına dokununca çıtırtı sesi duyulur.
Fen liseleri taban puanları ve yüzdelik dilimleri için sayfamızı takip ediniz.