Denetleyici ve düzenleyici sistemler, vücudumuzdaki tüm sistemlerin (solunum, dolaşım, boşaltım, sindirim, destek ve hareket sistemi, üreme sistemi) düzenli, uyumlu ve sorunsuz çalışmasını sağlar. Bu sistemler, sinir sistemi ve iç salgı bezlerinden oluşur.
Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler
Sinir Sistemi
Sinir sistemimiz, vücudumuzdan ve çevreden gelen bilgileri değerlendirerek bunlara uygun tepkiler oluşturur. Böylece vücudumuzun uyumlu bir şekilde çalışmasını sağlar. Milyarlarca sinir hücresinden (nöronlar) oluşur ve tüm organlarla bağlantısı vardır. Sinir sistemi organları hızlı ve kısa süreli etkiler gösterir. Nöronlar bölünme yeteneğine sahip değildir.
Merkezi Sinir Sistemi
Beyin ve omurilik merkezi sinir sistemini oluşturur.
Beyin:
- Vücudumuzun öğrenme, hafıza ve yönetim merkezidir.
- Duyu organlarından gelen bilgileri değerlendirir.
- İstemli hareketlerimizin (konuşma, yürüme, yazı yazma vb.) gerçekleşmesini sağlar.
- Acıkma, susama, uyku ve uyanıklık gibi olayları düzenler.
- Kan basıncımızı ve vücut sıcaklığımızı ayarlar.
- Organlarımızın ve sistemlerimizin çalışmasını düzenler.
- Sinir sisteminin en gelişmiş organıdır.
Not: Beyni zarar gören bir insan yaşayabilir, ancak bilinci ve davranış yapma yeteneği kaybolur, genellikle bitkisel hayatta kalır.
Beyincik:
- Beyinden daha küçüktür ve yapısal olarak beyne benzer.
- Yeni doğan bir bebeğin beyinciği tam gelişmediği için yürüyemez.
- Vücudumuzun hareket ve denge merkezidir (yarım daire kanalları ile birlikte çalışır).
- Kol ve bacaklardaki kasların birbiriyle uyumlu çalışmasını düzenleyerek hareketlerimizin dengeli olmasını sağlar.
Not: Beyinciğin zarar görmesi, canlının dengesiz hareket etmesine neden olur.
Omurilik Soğanı:
- Beyin ile diğer vücut organları arasındaki bağlantıyı sağlar.
- İsteğimiz dışında çalışan iç organlarımızı kontrol eder.
- Solunum, dolaşım, boşaltım ve sindirim sistemlerimizin çalışmasını düzenler.
- Nefes alma, yutma, öksürme, çiğneme, hapşırma ve kusma gibi olayları kontrol eder.
- Şekli soğana benzer.
Not: Omurilik soğanının zarar görmesi ölüme neden olur. Bu nedenle “Hayat düğümü” olarak da isimlendirilir.
Omurilik:
- Omurga içerisinde bulunur.
- Beyinle diğer organlar arasındaki bilgi iletimini sağlar.
- Refleks davranışlarımızın oluşmasını sağlar.
Refleks Oluşumu
Vücudumuzun dışarıdan gelen uyarılara karşı ani ve istem dışı yaptığı tepkiye refleks denir. Refleksin yönetim ve kontrol merkezi omuriliktir. Refleks, vücudun bir savunma mekanizmasıdır. Refleksler iki çeşittir:
Doğuştan Kazanılan Refleks (Kalıtsal Refleks):
-
- Kalıtsaldır ve nesiller boyunca aktarılır.
- Bütün insanlarda görülür.
- Örnekler: Fazla ışıkta göz bebeğinin küçülmesi, iğne batan elin çekilmesi, ateşten eli çekme, yüksek seste irkilme, yeni doğan bebekte emme ve tutma hareketleri, diz kapağına vurulunca ayağın hareketi.
Sonradan Kazanılan Refleks (Şartlı Refleks):
-
- Öğrenilen reflekstir.
- Başlangıçta istemli olarak yapılır ve beyin kontrol eder. Tekrarlandıkça alışkanlık haline gelir ve kontrolü omuriliğe geçer.
- Örnekler: Dans etmek, araba ve bisiklet sürmek, örgü örmek, yüzmek, koşmak, yazı yazmak, limon görünce ağzın sulanması.
Çevresel Sinir Sistemi
Çevresel sinir sistemi, merkezi sinir sistemi ile organlar arasındaki iletişimi sağlar. Duyu organlarından gelen bilgileri beyne, merkezi sinir sisteminden gelen emirleri ise kas ve salgı bezlerine iletir.
Sinir Sistemi Bilgileri Nasıl İletir?
Uyarı → Uyartı mesajı → Cevap → Tepki
Ses, ışık, basınç gibi etkilere uyarı denir. Uyarılar, duyu organlarımızda bulunan almaçlar tarafından alınır. Uyarılar, sinir hücrelerinde uyartı mesajı şeklinde taşınır. Uyartı mesajı beynimizdeki ilgili bölümde değerlendirilir ve uyarıya karşı bir cevap oluşur. Beynimizde oluşan bu cevap, yine sinirler aracılığıyla ilgili organ ya da yapılara iletilerek uyarıya karşı bir tepki ortaya çıkar.
İç Salgı Bezleri (Hormonal Sistem)
İç salgı bezleri, vücudumuzdaki sistemlerin çalışmasında sinir sistemine yardımcı olur. Görevlerini yavaş, uzun sürede ve sürekli gerçekleştirirler. Hormon adı verilen özel salgılar üretirler. Hormonlar kan yoluyla taşınır ve her hormonun görevi farklıdır.
Hipofiz Bezi:
- Beynin alt kısmında, nohut büyüklüğünde bir bezdir.
- Büyüme hormonunu ve birçok diğer hormonu salgılar.
- Büyümeyi sağlar. Az salgılanması cüceliğe, fazla salgılanması ise devliğe neden olur.
- Diğer iç salgı bezlerinin çalışmasını denetler ve düzenler.
- İç salgı bezleri ile sinir sistemi arasındaki uyumu sağlar.
Tiroit Bezi:
- Gırtlağın altında, soluk borusunun önünde yer alır.
- Yetersiz iyot alımında tiroit bezi şişerek guatr hastalığına sebep olur.
- Tiroksin hormonu salgılar.
- Tiroksin hormonu, büyümeyi, gelişmeyi ve vücudumuzdaki kimyasal olayları (metabolizmayı) düzenler.
Pankreas Bezi:
- İnsülin ve glukagon hormonlarını salgılar.
- Yetersiz insülin salgılanması şeker hastalığına (diyabet) sebep olur.
- Pankreas aynı zamanda sindirim enzimleri de ürettiği için karma bez olarak adlandırılır.
- İnsülin kan şekerini düşürür.
- Glukagon kan şekerini artırır.
Böbreküstü Bezi (Adrenal Bez):
- Adrenalin hormonu salgılar.
- Adrenalin hormonu, korku, coşku, heyecan ve öfke anlarında metabolizmayı hızlandırır.
- Kan basıncı, solunum, kalp atışı ve kan şekeri artar.
- Göz bebekleri büyür ve tüyler diken diken olur.
Eşeysel Bezler:
- Erkeklerde testisler (testosteron), dişilerde ise yumurtalıklar (östrojen, progesteron) hormon salgılar.
- Ergenlik döneminde dişi ve erkeğe özgü ikincil cinsiyet özelliklerinin oluşmasını sağlar.
- Dişilerde yumurtalık, üreme hücresi olan yumurtaların gelişmesini sağlar; adet döngüsü ve gebelik sürecini düzenlemede görev alır.
- Erkeklerde testis, üreme hücresi olan spermin oluşmasını sağlar.
Sinir Sistemi ve İç Salgı Bezleri Arasındaki Farklar:
- İç salgı bezleri yavaş etki ederken, sinir sistemi hızlı çalışır.
- İç salgı bezleri uzun ve sürekli çalışırken, sinir sistemi kısa süreli çalışır.
Denetleyici ve Düzenleyici Sistemlerin Diğer Sistemlere Etkisi:
Denetleyici ve düzenleyici sistem, vücudumuzdaki tüm diğer sistemlerin (solunum, dolaşım, boşaltım, sindirim vb.) bir uyum içinde çalışmasını sağlar. Vücudumuzda aynı anda birçok sistem birlikte çalışır; soluk alıp verme, dolaşım sisteminin işleyişi, boşaltım ve sindirimin gerçekleşmesi sürekli devam eden olaylardır. Bütün bu olayların sorunsuz gerçekleşmesi ve denetlenmesi, denetleyici ve düzenleyici sistemler sayesinde olur.
- MEB Kazanım Testi için tıklayınız.
Aşağıdaki videodan Denetleyici ve düzenleyici sistemler konusunu hakkında ders başarınızı arttıracak bilgilere sahip olabilirsiniz.
