Denetleyici ve Düzenleyici Sistemlerin Sağlığı
Denetleyici ve düzenleyici sistemler, vücudumuzdaki tüm işlevlerin sorunsuz ve uyumlu çalışmasını sağlar. Bu sistemlerin sağlığını korumak için dikkat etmemiz gerekenler şunlardır:
- Dengeli ve düzenli beslenmeliyiz.
- Düzenli egzersiz yapmalıyız.
- Alkol, sigara ve uyuşturucu gibi zararlı maddelerden kesinlikle uzak durmalıyız.
- Yeterli ve düzenli uyumalıyız.
- Stresten mümkün olduğunca uzak durmalıyız.
- Aşırı kafein tüketiminden kaçınmalıyız.
- Sinir sistemimize zarar verebilecek ağır sporlardan, ani hareketlerden, çarpma ve darbelerden korunmalıyız.
Denetleyici ve Düzenleyici Sistem Hastalıkları
- Devlik ve Cücelik: Hipofiz bezinin salgıladığı büyüme hormonunun az salgılanması cüceliğe, fazla salgılanması ise devliğe neden olur.
- Şeker Hastalığı (Diyabet): Pankreasın yeterli miktarda insülin salgılayamaması veya salgılanan insülinin vücut tarafından yeterince kullanılamaması (duyarsızlık) sonucu kan şekerinin yükselmesiyle ortaya çıkan bir hastalıktır. Şeker hastalarının idrarında şeker (glikoz) bulunabilir.
- Açlık Kan Şekeri: 6-8 saat açlıktan sonra ölçülür. Normal değeri 70-100 mg/dl olmalıdır.
- Tokluk Kan Şekeri: Yemek yedikten 2 saat sonra ölçülür. Normal değeri 100-140 mg/dl olmalıdır.
- Tip 1 Diyabet: Genellikle çocuklarda görülür ve pankreasın insülin hormonu salgılayamaması sonucu oluşur. Hastalar dışarıdan insülin almak zorundadır.
- Tip 2 Diyabet: Üretilen insülin hormonunun vücutta gerektiği gibi kullanılamaması veya insüline karşı duyarsızlık gelişmesiyle ortaya çıkar. Genellikle 40 yaş üzerinde görülür ve hareketsiz yaşam, yanlış beslenme bu hastalığın başlıca nedenlerindendir.
- Guatr Hastalığı: Yeterince iyot alınamaması sonucu tiroit bezi tiroksin hormonu salgılayamaz. Tiroit bezinin daha fazla çalışarak büyümesi sonucu guatr hastalığı oluşur.
Destek ve Hareket Sisteminin Sağlığı
Destek ve hareket sistemimiz, vücudumuzun şeklini korumasını, hareket etmesini ve iç organları korumasını sağlar. Bu sistemin sağlığını korumak için:
- Yeterli ve dengeli beslenmeliyiz.
- Kalsiyum açısından zengin süt ve süt ürünlerini bolca tüketmeliyiz.
- Kemik gelişimi için yeterli miktarda D vitamini almalıyız.
- Kemik ve kasların gelişimi için kalsiyum, magnezyum ve fosfor minerallerini yeterince almalıyız.
- Yaşımıza uygun sporlar yapmalıyız. Düzenli spor, kemik ve kasları güçlendirir.
- Ağır egzersizlerden kaçınmalıyız.
- Sigara, alkol ve uyuşturucu gibi zararlı alışkanlıklardan uzak durmalıyız, çünkü bunlar destek ve hareket sistemini olumsuz etkiler.
- Vücudumuzu ani darbelere ve zorlamalara karşı korumalıyız; aksi takdirde kemiklerimiz kırılabilir.
- Sırada dik oturmalıyız.
- Ağır çanta veya yükleri tek omzumuz yerine iki omzumuzla taşımalıyız.
- Ağır yükleri belimizi bükmeden, dizlerimizi kullanarak kaldırmalıyız.
- Aşırı kilo almaktan kaçınmalıyız, çünkü fazla kilo eklemlere yük bindirir.
Destek ve Hareket Sistemi Hastalıkları
- Kemik Erimesi (Osteoporoz): Yaşlılığa bağlı olarak meydana gelen bir hastalıktır. Kemik erimesi sonucu kemikler zayıflar ve daha kırılgan hale gelir. Kemik erimesini engellemek için kalsiyum içeren süt ve süt ürünleri tüketilmelidir.
- Kemik Kırılması: Çeşitli darbeler veya düşmeler sonucu kemiğin bütünlüğünün bozulmasıdır. Kırılan kemik etrafında ağrı, şişlik ve morarma meydana gelir. Röntgen filmi çektirilerek kemik kırığı tespit edilir. Alçıya alınarak veya ameliyat yöntemleri ile tedavi edilir.
- Romatizma: Kemik, kas ve eklemlerin etrafında oluşan ağrı veya acıya neden olan çeşitli hastalıkları kapsayan genel bir terimdir.
Sindirim Sisteminin Sağlığı
Sindirim sistemi, besinleri alıp enerjiye dönüştürerek vücudun ihtiyaç duyduğu maddeleri sağlamaktadır. Bu sistemin sağlığı için:
- Yeterli ve dengeli beslenmeliyiz.
- Çok sıcak ve çok soğuk yiyecek ve içeceklerden kaçınmalıyız.
- Lokmaları iyice çiğnemeli ve yavaş yemeliyiz.
- Fazla yemek yememeli, tam doymadan kalkmalıyız.
- Kafeinli ve asitli içeceklerden uzak durmalıyız.
- Sigara ve alkolden uzak durmalıyız.
- Aşırı tuzlu, baharatlı ve yağlı beslenmekten kaçınmalıyız.
- Yemeğe salata veya meyve yiyerek başlamak sindirimi destekler.
- Diş sağlığına dikkat etmeli, dişlerimizi düzenli olarak fırçalamalıyız.
- Stresten uzak durmalıyız, çünkü stres sindirim sistemini olumsuz etkiler.
- Lifli besinler (sebze, meyve, tam tahıllar) tüketmeliyiz.
- Yemekten hemen önce ve yemek sırasında aşırı su içmekten kaçınmalıyız.
- Yediğimiz besinlerin temiz ve hijyenik olmasına dikkat etmeliyiz.
- Yatmadan hemen önce yemek yememeliyiz.
Sindirim Sistemi Hastalıkları
- Ülser: Mide iç yüzeyinde meydana gelen yaralardır. Tedavi edilmezse mide kanaması ve mide delinmesi gibi ciddi sorunlara yol açabilir.
- İshal: Dışkının yumuşak ve sık sık gelmesi durumudur. İshal olan kişilerde su kaybı fazla olduğu için bol su içmeleri önemlidir.
- Sarılık: Kanda bulunan ve vücuda sarı renk veren maddelerin (bilirubin) yükselmesiyle oluşur. Sarılık hastalığında deri ve göz akları sarımsı bir renk alır.
- Çölyak Hastalığı: İnce bağırsağın gluten proteinine karşı verdiği alerjik bir tepkidir. Çölyak hastaları ömür boyu gluten içeren tahıl ürünlerini (buğday, arpa, çavdar) tüketmemelidir.
Solunum Sisteminin Sağlığı
Solunum sistemi, vücudumuza oksijen alıp karbondioksiti dışarı atarak hayati bir işlev görür. Solunum sisteminin sağlığını korumak için:
- Odamızı sık sık havalandırmalıyız.
- Sigaradan kesinlikle uzak durmalıyız. Sigara, en fazla solunum sistemine zarar verir.
- Kovid-19, grip, nezle, kızamık gibi solunum sistemi hastalığı olan kişilerden uzak durmalıyız.
- Soluduğumuz havayı ağızdan değil, burundan almalıyız.
- Egzoz dumanı, fabrika bacalarından ve evlerden çıkan gazlar havayı kirletmektedir. Hava kirliliğinin fazla olduğu yerlerde yaşamamaya özen göstermeliyiz.
- Bol oksijenli ormanlık alanlarda spor yapmak solunum sağlığını destekler.
- Asbest gibi kansere neden olabilen maddelerden uzak durulmalıdır.
- Hava kirliliğinin fazla olduğu yerlerde veya sağlıksız ortamlarda nefes alacaksak, mutlaka maske takmalıyız.
Solunum Sistemi Hastalıkları
- Grip: Virüslerin burun mukozasına yerleşerek iltihaplanmasından kaynaklanır. Grip hastalığında burun akıntısı, hapşırık, halsizlik ve yüksek ateş gibi belirtiler görülür. Gripten korunmak için eller sık sık yıkanmalı, bol sıvı tüketilmeli ve grip aşısı yaptırılmalıdır.
- Zatürre (Pnömoni): Akciğerdeki hava keseciklerinin (alveollerin) ve akciğer dokusunun iltihaplanmasıdır. Virüsler ve bakteriler zatürreye neden olabilir.
Boşaltım Sisteminin Sağlığı
Boşaltım sistemi, vücutta oluşan atık maddeleri dışarı atarak iç dengeyi korur. Boşaltım sistemi sağlığı için:
- Günde en az iki litre su içilmelidir.
- İdrarımızı fazla tutmamalıyız.
- Ayaklarımız kuru ve sıcak tutulmalıdır.
- Diş çürükleri ve boğaz iltihabı gibi enfeksiyonlar tedavi edilmelidir, çünkü bunlar böbrekleri etkileyebilir.
- Aşırı tuzlu, baharatlı, kızartılmış ve acı besinleri fazla tüketmemeliyiz.
- Alkol ve sigara kullanmamalıyız.
- Böbrek iltihabı rahatsızlıklarında tedavi kesinlikle yarıda kesilmemeli ve ilaçlar zamanında alınmalıdır.
- Kişisel temizliğe dikkat edilmelidir.
- Böbreklerimizi darbelerden korumalıyız.
Boşaltım Sistemi Hastalıkları
- Böbrek Yetmezliği (Üremi): Böbreğin görevini kısmen ya da tamamen yerine getirememesi durumudur. Tedavisi için böbrek nakli yapılabilir veya hasta diyaliz makinesine bağlanarak yaşamını sürdürebilir. Diyaliz makinesi, su, üre, ürik asit ve minerallerin kandan süzülerek kanın temizlenmesini sağlar. Bu yöntem, kalıcı tedavi sağlamaz, yaşam kalitesini artırır. Böbrek yetmezliğine yüksek tansiyon, şeker hastalığı, diş çürükleri ve bilinçsiz ilaç kullanımı neden olabilir.
- Böbrek Taşı: İdrardaki minerallerin (madensel tuzlar) böbrek veya idrar yollarında çökmesiyle oluşur. Az sıvı tüketenler, sıcak iklimde yaşayanlar ve fazla hareket etmeyen kişilerde böbrek taşı daha sık görülür. Böbrek taşları, taş kırma cihazı (litotripsi) ile kırılabilir. Kırılamayan veya büyük taşlar ameliyatla alınır.
Dolaşım Sisteminin Sağlığı
Dolaşım sistemi, kanı ve besinleri vücuda taşıyarak organların işlevini sürdürmesini sağlar. Dolaşım sistemi sağlığı için:
- Yeterli ve dengeli beslenmeliyiz.
- Hazır ve kızartılmış gıdalardan uzak durmalıyız.
- Sigara gibi zararlı alışkanlıklardan kaçınmalıyız, çünkü bunlar damar tıkanıklığına neden olabilir.
- Dar elbiseler giymek kan dolaşımını zorlaştırabilir.
- Katı yağlar (trans yağlar, doymuş yağlar) damar tıkanıklığına neden olabilir.
- Düzenli egzersiz yapmalıyız; hareketsiz yaşam kalp ve damar sağlığını olumsuz etkiler.
- Aşırı stresten uzak durmalıyız.
- Aşırı kilo almaktan kaçınmalıyız.
Dolaşım Sistemi Hastalıkları
- Kanser: Bir doku veya organdaki hücrelerin kontrolsüz ve anormal çoğalması sonucu oluşan urlardır. Sigara, zararlı ışınlar, bazı kimyasal maddeler kansere neden olabilir. Erken teşhis edildiğinde kanserin tedavi edilme şansı artar.
- Kalp Krizi: Kalbi besleyen damarların (koroner arterlerin) tıkanması sonucu kalp kasının oksijensiz kalması ve kalıcı hasara uğraması durumudur.
- Anemi (Kansızlık): Kandaki alyuvar sayısının veya hemoglobin miktarının azalması sonucu oluşur. Yorgunluk, halsizlik ve solgun bir görünüm hastalığın başlıca belirtileridir.
- MEB Kazanım Testi için tıklayınız.
Aşağıdaki videodan konu tekrarı yapabilirsiniz.