Yakıtlar, ısı elde etmek, araç ve makineleri çalıştırmak amacıyla yakılan maddelerdir. Günlük hayatımızda ısınma için odun, kömür, fuel oil; taşıtlarda ise benzin, mazot ve LPG gibi çeşitli yakıtlar kullanılır.

Yakıtların Kullanım Alanları

Yakıtlar temel olarak ısınma, ulaşım, elektrik üretimi, yemek pişirme ve aydınlanma gibi amaçlarla kullanılır.

Yakıtlar üç ana gruba ayrılır:

Katı Yakıtlar

Odun, taş kömürü, linyit, kok kömürü ve odun kömürü katı yakıtlardır.
Katı yakıtlar, yanma sonucu kül ve duman oluşturdukları için çevreye zarar verebilirler.

Odun: Isı elde etmek amacıyla sobalarda kullanılır. Isı değeri diğer yakıtlara göre düşük olabilir. Odun elde etmek için ağaçlar kesildiği için ormanların yok olmasına neden olabilir. Bu nedenle kesilen ağaçların yerine yenilerinin dikilmesi ve kuru ağaçların kullanılması önemlidir.

Kömür: Yer altında madenlerden çıkarılan, bitki atıklarının toprak altında uzun süre kalarak sıkışması sonucu oluşan bir fosil yakıttır. Kömür çeşitleri turba, linyit, taş kömürü, kok kömürü ve antrasit olarak sıralanabilir.

Enerji verme sırası (çoktan aza doğru): Antrasit > Taş kömürü > Linyit > Turba
Antrasit: Ülkemizde Kastamonu’da çıkan bir tür taş kömürüdür.
Taş Kömürü: Genellikle Zonguldak’ta çıkarılır. Çok yüksek kalorili olduğu için evlerde doğrudan yakıt olarak kullanılmaz; demir-çelik fabrikalarında demiri eritmek gibi endüstriyel amaçlarla kullanılır.
Linyit: Ülkemizin birçok yerinde bulunur ve evlerde ısınma, termik santrallerde ise elektrik üretimi amacıyla kullanılır.
Turba: En düşük enerji değerine sahip kömür türüdür.
Kok Kömürü: Taş kömürünün ısıtılması (karbonizasyon) işlemiyle elde edilir.
Odun Kömürü: Odunun oksijensiz ortamda ısıtılmasıyla elde edilir. Mangal yakmak için sıkça kullanılır.

Sıvı Yakıtlar

Sıvı yakıtlar, petrolden elde edilen benzin, motorin (mazot), kalorifer yakıtı, fuel oil, gaz yağı ve etil alkolden üretilen ispirto‘dur.
Petrol, milyonlarca yıl önce yaşamış canlı atıklarının yer altında fosilleşmesi sonucu oluşmuştur. Benzin, motorin, gaz yağı ve fuel oil gibi ürünler ham petrolün rafinerilerde damıtılmasıyla elde edilir.
Dünya enerji kaynaklarının yaklaşık %40’ı petrol ürünlerinden karşılanmaktadır.
Ülkemizde petrol bulunmasına rağmen ihtiyacı karşılamadığı için yurt dışından ithal edilir.
Sıvı yakıtlar, katı yakıtlara göre daha çabuk tutuşma özelliğine sahiptir.

Not: LPG (Likit Petrol Gazı) aslında gaz yakıttır; ancak taşıma kolaylığı sağlamak amacıyla sıvılaştırılarak depolanır.

Gaz Yakıtlar

LPG (Likit Petrol Gazı – Sıvılaştırılmış petrol gazı), doğal gaz, hava gazı, biyogaz, metan ve etan gaz yakıtlardır.
Gaz yakıtlar, yanma sonucu kül ve duman oluşturmadıkları için katı ve sıvı yakıtlara göre çevreye daha az zarar verirler.

Doğal Gaz: Ülkemizde evlerde ısınma ve sanayide yaygın olarak kullanılır. Kömür gibi havayı kirletmez ve “doğa dostu” bir yakıt olarak kabul edilir. Ayrıca, doğal gazla çalışan otobüsler de mevcuttur. Ülkemizdeki doğal gaz kaynakları yeterli olmadığı için komşu ülkelerden ithal edilir.

LPG (Likit Petrol Gazı): Petrolün rafinerilerde ayrılması sırasında gaz olarak açığa çıkar ve daha sonra sıvılaştırılarak tüplerde saklanır. Mutfakta yemek pişirme ve otomobillerde yakıt olarak kullanılır.

Hava Gazı: Taş kömürünün ısıtılmasıyla elde edilir. Isınma ve aydınlanma amacıyla kullanılmış olsa da günümüzde kullanımı yaygın değildir.

Biyogaz: Bitki ve hayvan atıklarının çürümesi sonucu oluşan bir gazdır. Biyogaz ile elektrik üretimi yapılabilir ve ısınma amacıyla kullanılabilir.

Fosil Yakıtlar

Fosil yakıtlar, milyonlarca yıl önce yaşamış bitki ve hayvan atıklarının zamanla toprak tabakaları altında kalarak sıkışması sonucu oluşmuş enerji kaynaklarıdır. Bu oluşum süreci milyonlarca yıl sürer.

Fosil Yakıtların Çevreye Verdiği Zararlar:

Fosil yakıtlar yakıldığında çevreye ve insan sağlığına zararlı gazlar çıkarır.
Atmosferdeki karbon salımını artırarak küresel ısınmaya neden olur.
Bacalardan çıkan gazlar, atmosferdeki su buharıyla birleşerek asit yağmurlarına yol açabilir.
Yanma sonucu oluşan kül ve gazlar çevre kirliliğine neden olur.

Bu nedenlerle fosil yakıtların kullanımını en aza indirmek çevresel sürdürülebilirlik açısından önemlidir. Fosil yakıtlar içerisinde çevreye en az zararı veren doğal gaz olarak kabul edilir.

Fen liseleri taban puanları ve yüzdelik dilimleri için sayfamızı takip ediniz.

Yenilenebilir Enerji Kaynakları

Doğada miktarı azalmayan ve sürekli olarak kullanılabilen enerji kaynaklarına yenilenebilir enerji kaynakları denir. Bu enerji kaynaklarının sürekli kullanılması, miktarlarının azalmasına neden olmaz.

Başlıca yenilenebilir enerji kaynakları şunlardır: rüzgar enerjisi, güneş enerjisi, hidroelektrik enerji, biyokütle enerjisi, dalga enerjisi ve jeotermal enerji.

Rüzgar Enerjisi

Yeryüzündeki sıcaklık farklarından dolayı oluşan rüzgarlardan elde edilen enerjidir. Rüzgarın düzenli ve fazla estiği yerlerde kurulan rüzgar türbinleri elektrik enerjisi üretilmesini sağlar.

Güneş Enerjisi

Yeryüzündeki enerjilerin ana kaynağıdır. Güneş enerjisi sayesinde dünyamız ısınır ve aydınlanır; canlıların yaşaması için temel bir ihtiyaçtır. Güneş enerjisi ile evlerde sıcak su sağlanabilir, seralar ısıtılabilir ve elektrik enerjisi elde edilebilir.

Hidroelektrik Enerjisi

Akarsu üzerine kurulan hidroelektrik santralleri aracılığıyla elektrik enerjisi elde edilmesini sağlar. Güneş enerjisiyle buharlaşan suyun yağmur olarak yeryüzüne dönüp akarsular oluşturması ve bu akarsuların enerjisinin kullanılması prensibine dayanır.

Jeotermal Enerjisi

Yer altında bulunan magmadan elde edilen enerjidir. Dünya’nın merkezine inildikçe sıcaklık artar. Yeryüzünden sızan sular yer altında ısınarak sıcak su kaynaklarını oluşturur. Bu sıcak sular ile elektrik üretimi, seracılık, binaların ısıtılması ve kaplıca gibi alanlarda faydalanılır.

Biyokütle Enerjisi

Bitki ve hayvan atıklarını kullanarak elde edilen enerjidir. Bitki ve hayvan atıkları özel tanklarda çürütülerek biyogaz adı verilen gazın oluşumu sağlanır. Oluşan biyogaz, evlerde yakıt olarak veya elektrik enerjisi üretiminde kullanılır. Ayrıca, bitkilerden ve atık yağlardan özel işlemlerle biyodizel ve biyobenzin gibi yakıtlar elde edilerek araçlarda kullanılmaktadır. Hayvan atıkları (tezek) da yakıt olarak kullanılabilir.

Yenilenemez Enerji Kaynakları

Bir kez kullanıldığında tükenen ve doğal olarak oluşumları milyonlarca yıl sürdüğü için kısa vadede yenisi yerine gelmeyen enerji kaynaklarına yenilenemez enerji kaynakları denir. Nükleer enerjide kullanılan elementler de sınırlı olduğu için yenilenemez enerji kaynağı olarak kabul edilir.

Fosil Yakıtlar

Kömür, petrol ve doğal gaz yenilenemez enerji kaynaklarıdır. Milyonlarca yılda oluşmaları nedeniyle yenilenemez kabul edilirler.

Nükleer Enerji (Radyoaktif Enerji)

Atomun parçalanması (fisyon) ile oluşan enerjidir. Uranyum, plütonyum gibi radyoaktif elementler yakıt olarak kullanılır. Bu elementler doğal olarak tükenir ve yeniden oluşmadığı için nükleer enerji de yenilenemez enerji kaynağıdır. Nükleer santrallerde bu elementlerin parçalanması sonucu açığa çıkan çok büyük enerji, elektrik enerjisine dönüştürülür.

Soba ve Gaz Zehirlenmeleri

Ülkemizde maalesef soba gazı zehirlenmeleri haberleri sıkça duyulmaktadır. Isınma amacıyla kullanılan odun, kömür ve doğal gazın eksik yanması sonucu zehirli gazlar oluşabilir. Bu gazlardan en tehlikelisi karbonmonoksit (CO) gazıdır.

Karbonmonoksit Zehirlenmesi:

Karbonmonoksit, renksiz ve kokusuz bir gaz olduğu için fark edilmesi zordur ve bu nedenle ölüme yol açabilir.
Vücuda girdiğinde kana geçerek oksijenin taşınmasını engeller.
Zehirlenme belirtileri arasında baş ağrısı, karın ağrısı, bulantı, nefes darlığı ve sarhoşluk hissi bulunur.
Gaz zehirlenmesi meydana geldiğinde, kişi derhal açık havaya çıkarılmalı ve hemen acil servis (112) aranmalıdır.

Baca Gazı Zehirlenmelerini Engellemek İçin Neler Yapılmalıdır?

Sobadan çıkan gazların uygun bir baca sistemiyle dışarı atılması sağlanmalıdır.
Yatmadan önce sobanın tamamen söndüğünden emin olunmalıdır.
Lodos ve fırtınalı havalarda soba yakılırken çok dikkatli olunmalıdır.
Soba bacaları düzenli aralıklarla temizlenmelidir.
Sobanın tutuşturulması üstten yapılmalıdır.
Şofben ve kombi bulunan odaların temiz hava alması sağlanmalıdır (havalandırma).
Gaz zehirlenmelerine karşı gaz dedektörleri takılmalıdır.
Soba boruları uygun şekilde kurulmalı, fazla dirsek kullanılmamalıdır.