Dolaşım Sistemi
Hücrelere gerekli olan besin ve oksijeni taşıyan, aynı zamanda oluşan atık maddeleri uzaklaştıran sisteme dolaşım sistemi denir.
Dolaşım Sisteminin Görevleri:
- Vücuttaki hücrelere oksijen ve besin taşımak.
- Hücrelerde oluşan karbondioksit ve atık maddeleri boşaltım organlarına taşımak.
Dolaşım sistemi kalp, kan ve damarlar olmak üzere üç ana kısımdan oluşur.
Fen liseleri taban puanları ve yüzdelik dilimleri için sayfamızı takip ediniz.
- Kalp
Kalbin temel görevi kanın vücuda pompalanmasını sağlamaktır. Göğüs kafesi içerisinde, iki akciğer arasında bulunur ve yaklaşık olarak kendi yumruğunuz büyüklüğündedir. Kalp, özel bir kas olan kalp kasından meydana gelir ve dört odacıklıdır:
- Üstteki odacıklara kulakçık denir ve kanı toplardamarlardan alır.
- Alttaki odacıklara ise karıncık denir ve kanı atardamarlara pompalar.
Kalbin sağ tarafında kirli kan (karbondioksit oranı yüksek), sol tarafında ise temiz kan (oksijen oranı yüksek) bulunur. Kulakçıklar ile karıncıklar arasında kanın doğru yönde akışını sağlayan kapakçıklar yer alır.
- Damarlar
Vücutta üç çeşit damar bulunur: atardamar, toplardamar ve kılcal damar.
- Atardamarlar:
- Kanı kalpten vücuda taşıyan damarlardır.
- Kalın duvarlıdırlar.
- Kan basıncı ve kan akış hızı yüksektir.
- Akciğer atardamarı hariç tüm atardamarlar temiz kan taşır.
- En büyük atardamar Aort‘tur.
- Toplardamarlar:
- Kanı kalbe geri taşıyan damarlardır.
- Akciğer toplardamarı hariç tüm toplardamarlar kirli kan taşır.
- Kan akış hızı atardamarlardan yavaş, kılcal damarlardan hızlıdır.
- Kan basıncı en düşük damarlardır.
- Kılcal Damarlar:
- Atardamarlar ile toplardamarlar arasında yer alırlar.
- Hücrelerle madde alışverişinin (oksijen, besin, atık maddeler) gerçekleştiği yerdir.
- Kan basıncı toplardamardan fazladır.
- Kan akış hızı en yavaş damarlardır.
Nabız ve Tansiyon
- Nabız: Kalbin her atışında atardamar duvarlarında hissedilen vuruş etkisidir. Bilek veya boyundaki atardamarlardan hissedilebilir.
- Bebeklerde: 100-120 atış/dakika
- Çocuklarda: 80-100 atış/dakika
- Yetişkinlerde: 70-80 atış/dakika
- Tansiyon: Kanın atardamar duvarına yaptığı basınçtır.
- Büyük Tansiyon: Kalbin alt odacıkları (karıncıklar) kasıldığında oluşan basınçtır.
- Küçük Tansiyon: Alt odacıklar tekrar kasılmadan hemen önce kanla dolarken oluşan basıncın ölçüsüdür.
- Sağlıklı bir yetişkinde normal tansiyon değeri genellikle 12’ye 8 (120/80 mmHg) olarak kabul edilir.
- Stetoskop: Doktorların vücut içindeki sesleri (kalp atışları, akciğer sesleri vb.) dinlemek için kullandığı alettir. Ayrıca kan basıncı ve tansiyon ölçümünde de yardımcı olarak kullanılır.
- Kan
Yetişkin bir insanda yaklaşık 5 litre kan bulunur. Kan, kan hücreleri ve kan plazması olmak üzere iki ana kısımdan oluşur. Kanın yaklaşık %55’i kan plazması, %45’i ise kan hücreleridir.
- Kan Plazması:
- Yaklaşık %90’ı sudur.
- Geri kalan %10’unda besinler (protein, yağ, karbonhidrat, vitamin, mineral), artık maddeler ve hormonlar bulunur.
- Kan Hücreleri:
- Alyuvarlar (Eritrositler):
- Kana kırmızı rengini verirler.
- İçerisinde hemoglobin bulunur ve oksijen ile karbondioksit taşınmasını sağlarlar.
- Kırmızı kemik iliği, dalak ve karaciğerde üretilirler.
- Başlangıçta çekirdekleri vardır ancak olgunlaştıklarında çekirdeklerini kaybederler.
- Diğer kan hücrelerinden sayıca daha fazladırlar.
- Ömürleri yaklaşık 120 gündür.
- Akyuvarlar (Lökositler):
- Vücudu mikroplara karşı korurlar.
- Mikropları içine alarak sindirir veya antikor adı verilen maddelerle yok ederler.
- Kırmızı kemik iliği ve lenf düğümlerinde üretilirler.
- Çekirdekli ve beyaz renklidirler.
- Vücuda mikrop girdiğinde sayıları artar.
- Diğer kan hücrelerinden sayıca daha azdırlar.
- Kan Pulcukları (Trombositler):
- Kanın pıhtılaşmasını sağlarlar.
- Çekirdeksiz ve çok küçük hücrelerdir.
- Kırmızı kemik iliğinde üretilirler.
Kan Dolaşımı
Kan dolaşımı iki ana yolla gerçekleşir:
- Büyük Kan Dolaşımı:
- Kan, kalp ile vücut organları arasında dolaşır.
- Kalbin sol karıncığından çıkan temiz kan (oksijen ve besin açısından zengin) aort atardamarı aracılığıyla tüm vücuda dağılır.
- Hücrelere besin ve oksijen verilirken, hücrelerde oluşan atıklar ve karbondioksit kana geçerek kanı “kirli” hale getirir.
- Kirli kan, alt ve üst ana toplardamarlar aracılığıyla kalbin sağ kulakçığına geri döner.
- Küçük Kan Dolaşımı:
- Kan, kalp ile akciğerler arasında dolaşır.
- Kalbin sağ karıncığındaki kirli kan akciğer atardamarı ile akciğerlere taşınır.
- Akciğerlerde kan temizlenir (karbondioksit verilerek oksijenle zenginleşir).
- Temizlenen kan, akciğer toplardamarı ile kalbin sol kulakçığına geri döner.
Kanın Görevleri
Kanın ana görevi taşımacılıktır, ancak bunun yanı sıra birçok önemli görevi vardır:
- Besin ve Oksijen Taşıma: Vücut hücrelerinin ihtiyaç duyduğu besinleri (kan plazması) ve oksijeni (alyuvarlar) taşır.
- Atık Madde Taşıma: Vücut hücrelerinde oluşan atık maddelerin (karbondioksit alyuvarda, diğer atıklar kan plazmasında) boşaltım organlarına taşınmasını sağlar.
- Pıhtılaşma: Yaralanmalarda pıhtılaşarak kan kaybını önler (kan pulcukları sayesinde).
- Savunma: Vücuda giren mikroplara karşı savunma sağlar (akyvarlar sayesinde).
- Sıcaklık Düzenlemesi: Vücut sıcaklığını dengede tutar.
Kan Grupları ve Kan Alışverişi
İnsanlarda A, B, AB ve O olmak üzere dört ana kan grubu vardır. Kan grubunu, kanın yapısında bulunan özel proteinler belirler. Ayrıca, kanda Rh proteini bulunanlar Rh (+), bulunmayanlar ise Rh (-) olarak adlandırılır.
Genel olarak, herkes kendi kan grubuna kan verebilir ve kendi kan grubundan kan alabilir. Örneğin, A Rh (+) bir kişi yalnızca A Rh (+) kişiye kan verebilir ve ondan kan alabilir.
Kan Bağışı:
- Kan bağışı toplumsal dayanışmayı artırır.
- Kan bağışı hijyenik ortamda yapılmalıdır.
- Ülkemizdeki kan bankası Kızılay‘dır.
Kimler Kan Bağışı Yapabilir?
- Bulaşıcı hastalığı olmayanlar.
- 18 ile 65 yaş arasında olanlar.
- 50 kg’nin üzerinde olanlar.
- Kan değerleri normal olanlar.